เมื่อเริ่มพูดถึงการค้ายา สิ่งแรกที่แลกเปลี่ยนกันคือคำถามว่า «ท่านมีใบอนุญาตหรือไม่» นั่นไม่ใช่มารยาท แต่เพราะกฎหมายขีดเส้นล้อมทั้งฝ่ายขายและฝ่ายซื้อ

ก่อนหน้านี้เราได้เรียบเรียงความต่างระหว่างใบอนุญาตผลิตและจำหน่ายกับใบอนุญาตขายไว้แล้ว บทความนี้เข้าไปในเนื้อของ «ใบอนุญาตขาย» นั้น ว่าใบอนุญาตขายส่งอนุญาตให้ทำอะไร และขายให้ใครได้ หากส่งของออกไปโดยไม่ตรวจสถานะของอีกฝ่าย การฝ่าฝืนจะเป็นของฝ่ายขาย

ไม่มีใบอนุญาตแล้วแม้แต่ «เก็บไว้» ก็ไม่ได้

จุดเริ่มต้นคือมาตรา 24 วรรคหนึ่งของกฎหมาย สิ่งที่ห้ามไม่ใช่เพียงการขาย

ผู้ที่ไม่ใช่ผู้จัดตั้งร้านขายยาหรือผู้ได้รับอนุญาตประกอบกิจการขายยา ย่อมไม่อาจขายหรือมอบยาในทางการค้า หรือเก็บรักษาหรือจัดแสดงยาเพื่อวัตถุประสงค์ในการขายหรือมอบได้

ขอบเขตครอบไปถึงการเก็บรักษาหรือจัดแสดงเพื่อวัตถุประสงค์ในการขายหรือมอบ แม้ยังไม่ได้ขาย แต่เมื่อนำสินค้าเข้าคลังด้วยเจตนาจะขาย ปัญหาเรื่องใบอนุญาตก็เกิดขึ้นแล้ว การมอบให้โดยไม่คิดเงินก็รวมอยู่ด้วย การถือว่าการแจกตัวอย่างเป็นอิสระเพราะไม่มีเงินแลกเปลี่ยนจึงเป็นการอ่านที่เสี่ยง

อย่างไรก็ดี วรรคเดียวกันมีข้อยกเว้นว่า ไม่ใช้บังคับเมื่อผู้ประกอบการผลิตและจำหน่ายขายยาที่ตนผลิตหรือนำเข้าเองให้แก่ผู้จัดตั้งร้านขายยา ผู้ประกอบการผลิตและจำหน่าย ผู้ผลิต หรือผู้ได้รับอนุญาตขาย เป็นต้น และใบอนุญาตจะสิ้นผลหากไม่ต่ออายุทุก 6 ปี（วรรคสอง）

ใบอนุญาตขายแบ่งเป็นสามประเภท

มาตรา 25 กำหนดการแบ่งประเภทไว้ ใบอนุญาตระบุประเภทใด สิ่งที่ทำได้ก็ต่างกัน

  • การขายแบบมีร้าน — ขายหรือมอบยาที่ต้องให้คำแนะนำหรือยาสามัญ ณ ร้าน
  • การขายแบบวางฝาก — ขายหรือมอบยาสามัญโดยวิธีวางฝาก
  • การขายส่ง — ขายหรือมอบยาให้แก่ผู้จัดตั้งร้านขายยา ผู้ประกอบการผลิตและจำหน่าย ผู้ผลิต ผู้ได้รับอนุญาตขาย ผู้จัดตั้งโรงพยาบาล คลินิก สถานพยาบาลสัตว์เลี้ยง และผู้อื่นตามที่กฎกระทรวงกำหนด

วางเทียบกันแล้วขอบเขตของยาที่จัดการได้ต่างกัน การขายแบบมีร้านไปได้ถึงยาที่ต้องให้คำแนะนำและยาสามัญ ส่วนการขายส่งนั้นตัวบทเขียนเพียง «ยา» ซึ่งรวมยาที่ใช้ในการรักษาด้วย แลกกับการที่ผู้ซื้อที่อนุญาตถูกจำกัดด้วยบัญชีรายชื่อ

ผู้ขายส่งขายให้ใครได้

มาตรา 34 วรรคห้า เป็นบรรทัดที่ทำงานหนักที่สุดในระบบนี้

ผู้ได้รับอนุญาตขายส่ง ย่อมไม่อาจขายหรือมอบยาในทางการค้าแก่ผู้อื่นนอกจากผู้จัดตั้งร้านขายยาหรือผู้เทียบเท่า สำหรับสถานประกอบการที่อยู่ในใบอนุญาตนั้น

กล่าวคือใบอนุญาตขายส่งไม่ใช่ «ใบอนุญาตที่ขายได้กว้าง» แต่เป็นใบอนุญาตที่ผู้ซื้อถูกจำกัด ขายให้ผู้บริโภคทั่วไปไม่ได้ ขายให้ผู้ประกอบการที่ไม่มีใบอนุญาตก็ไม่ได้ และ «ผู้อื่นตามที่กฎกระทรวงกำหนด» ที่ปิดท้ายกลุ่มนั้น ถูกระบุไว้เป็น15 อนุมาตรา ในมาตรา 138 ของกฎกระทรวง

  • รัฐ ผู้ว่าราชการจังหวัด หรือนายกเทศมนตรี/ผู้ใหญ่บ้าน
  • ผู้จัดตั้งสถานผดุงครรภ์ซึ่งใช้ยาฆ่าเชื้อและยาอื่นในสถานนั้น
  • ผู้ประกอบการที่ดำเนินงานด้วยรถพยาบาลฉุกเฉินและทำนองเดียวกัน ซึ่งมียาติดไว้บนรถ
  • ผู้จัดตั้งสถานบริการนวดกดจุด ฝังเข็ม รมยา ดัดจัดกระดูกแบบยูโด และผู้จัดตั้งห้องปฏิบัติการทันตกรรม ซึ่งใช้ยาฆ่าเชื้อหรือยาอื่น
  • ผู้ประกอบการกำจัดหนู แมลงวัน ยุง หมัด และผู้ประกอบการดูแลสุขอนามัยบ่อเกรอะ ถังเก็บน้ำ สระว่ายน้ำ
  • ผู้ผลิตผลิตภัณฑ์กึ่งยา เครื่องสำอาง เครื่องมือแพทย์ หรือผลิตภัณฑ์เวชศาสตร์ฟื้นฟูสภาวะเสื่อม ซึ่งใช้ยาที่จำเป็นต่อการผลิต
  • หัวหน้าสถานวิจัยหรือสถานศึกษา และหัวหน้าหน่วยตรวจทดสอบที่ขึ้นทะเบียนและสถานตรวจอื่น
  • ผู้ประกอบกิจการขนส่งทางอากาศ และเจ้าของเรือที่อยู่ในบังคับกฎหมายว่าด้วยลูกเรือ（ทั้งสองใช้ยาตามที่กฎหมายกำหนด）

สิ่งที่บัญชีนี้เปิดเผยคือ เส้นแบ่งถูกขีดไม่ใช่ตามประเภทธุรกิจของผู้ซื้อ แต่ตามว่าจะนำยานั้นไปใช้ทำอะไร สถานบริการและห้องปฏิบัติการทันตกรรมเข้าข่ายได้เพราะใช้ยาฆ่าเชื้อ ผู้ผลิตผลิตภัณฑ์กึ่งยาหรือเครื่องสำอางก็เข้าข่ายเท่าที่ใช้ยาซึ่งจำเป็นต่อการผลิต การค้าจะเกิดได้หรือไม่ ตัดสินด้วยการใช้งานและใบอนุญาต ไม่ใช่ด้วยนามบัตร

ใบอนุญาตติดอยู่กับสถานประกอบการ ไม่ใช่กับบริษัท

มาตรา 34 วรรคหนึ่งกำหนดว่าใบอนุญาตขายส่งออกให้เป็นรายสถานประกอบการ โดยผู้ว่าราชการจังหวัดที่สถานประกอบการนั้นตั้งอยู่ ใบอนุญาตที่ได้ที่สำนักงานใหญ่ไม่ติดตามไปยังคลังแห่งที่สองที่เริ่มใช้

สิ่งที่ต้องเขียนในคำขอก็กำหนดไว้ละเอียด（กฎกระทรวงมาตรา 153 แบบที่ 86）: ชื่อและที่ตั้งของสถานประกอบการ พื้นที่ของสถานที่เก็บรักษายา รายการยาที่จัดการ ที่อยู่และคุณวุฒิของผู้จัดการสถานประกอบการ ประเภทกิจการที่ทำควบคู่ และช่องทางติดต่อเมื่อสอบถามและเมื่อฉุกเฉิน ต้องแนบผังพื้นที่ของสถานประกอบการด้วย

การที่ต้องมีพื้นที่เก็บรักษาและผังพื้นคือจุดที่งานจริงแยกทาง หากตกลงสถานที่ไว้ก่อน อาจพบว่าไม่เป็นไปตามเกณฑ์โครงสร้างและอุปกรณ์จนต้องหาใหม่ ถ้าธุรกิจสร้างบนใบอนุญาตนี้ ควรปรึกษาฝ่ายเภสัชกรรมของจังหวัดตั้งแต่ยังเลือกสถานที่

สถานประกอบการต้องมีผู้จัดการ

มาตรา 35 วรรคหนึ่งกำหนดให้ผู้ขายส่งจัดให้มีเภสัชกรประจำทุกสถานประกอบการ และให้เภสัชกรนั้นเป็นผู้จัดการสถานประกอบการ（เว้นแต่ผู้ขายส่งเองเป็นเภสัชกรและจัดการด้วยตนเอง）กรณียกเว้นเมื่อรายการยาจำกัดมีอยู่ในกฎกระทรวง แต่หลักคือเภสัชกร

วรรคสี่ของมาตราเดียวกันมักถูกมองข้าม ผู้จัดการต้องไม่เป็นผู้ที่ประกอบวิชาชีพด้านเภสัชกรรมในทางการค้า ณ สถานที่อื่นนอกจากสถานประกอบการนั้น และไม่อาจควบตำแหน่งได้เว้นแต่ผู้ว่าราชการจังหวัดอนุญาต การหาคนได้หนึ่งคนจึงยังไม่จบการคำนวณ

ฝ่ายผู้จัดการก็มีหน้าที่ ตามมาตรา 36 วรรคสอง ต้องเสนอความเห็นที่จำเป็นต่อผู้ขายส่งเป็นหนังสือเกี่ยวกับการดำเนินงานของสถานประกอบการ และมาตรา 155 ทวิ ของกฎกระทรวงกำหนดให้เก็บสำเนาหนังสือนั้นไว้ 3 ปี การบอกด้วยปากเปล่าไม่ครบองค์ประกอบ

ลำดับการตรวจก่อนเริ่มค้า

เมื่อมีการทาบทามเข้ามา ไล่ตามลำดับนี้จะลดงานที่ต้องย้อนกลับ

  • อีกฝ่ายถืออะไรอยู่ — เป็นผู้จัดตั้งร้านขายยา หรือเป็นใบอนุญาตขายประเภทใด ดูประเภทและวันสิ้นอายุบนใบอนุญาต
  • หากเราเป็นฝ่ายขาย ผู้ซื้อเข้าข่าย «ผู้จัดตั้งร้านขายยาหรือผู้เทียบเท่า» หรือไม่ ถ้าไม่ ให้ตรวจว่าการใช้งานที่ตั้งใจพาเขาเข้าบัญชีที่ระบุไว้หรือไม่
  • รายการยาอยู่ในขอบเขตของใบอนุญาตหรือไม่ — การขายส่งครอบยาที่ใช้ในการรักษา ส่วนการขายแบบมีร้านไปได้ถึงยาที่ต้องให้คำแนะนำและยาสามัญ
  • สถานประกอบการที่ส่งของมีใบอนุญาตหรือไม่ — ใบอนุญาตเป็นรายสถานประกอบการ ใช้ใบของสำนักงานใหญ่ส่งของจากคลังอื่นไม่ได้
  • ฝ่ายเรามีผู้จัดการแล้วหรือยัง และไม่ได้ควบตำแหน่งอยู่

การตรวจนี้ไม่ใช่กระบวนการระแวงอีกฝ่าย เพราะระบบให้ฝ่ายขายรับผลที่ตามมา การตรวจจึงเป็นงานที่ปกป้องฝ่ายเราเอง ทำให้เสร็จก่อนก็ไม่ทำให้การเจรจาหยุดกลางทาง

แหล่งข้อมูลชั้นต้นที่ใช้อ้างอิง

※ บทความนี้เป็นภาพรวมของระบบ การวินิจฉัยเป็นรายกรณีขึ้นอยู่กับฝ่ายเภสัชกรรมของจังหวัดที่รับผิดชอบ

บริษัทของเรานำเข้าและค้าส่งยา ผลิตภัณฑ์กึ่งยา และเครื่องสำอาง เราทำงานโดยสะสางประเภทสินค้าที่จัดการและสถานะของผู้ซื้อให้เสร็จก่อนเริ่มการค้า